श्रीगणेशाच्या जन्माबाबत विविध कथा
शिवपुराण (सर्वात लोकप्रिय कथा)
· माता पार्वतीने स्नानाला जाण्यापूर्वी स्वतःच्या अंगाच्या उटण्यापासून (मळापासून) एका बालकाची मूर्ती तयार केली आणि त्यात प्राण फुंकले.
वराह पुराण
· देवतांनी महादेवांना प्रार्थना केली की विश्वात धर्मकार्यात अडथळे आणणाऱ्या दुष्टांचा नाश करण्यासाठी आणि भक्तांची संकटे दूर करण्यासाठी एक 'विघ्नकर्ता व विघ्नहर्ता' निर्माण करावा.
· महादेवांनी आकाशाकडे पाहत असताना त्यांच्या दिव्य तेजातून एक अत्यंत रूपवान व तेजस्वी पुरुष उत्पन्न झाला.
ब्रह्मवैवर्त पुराण
· माता पार्वतीने पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर पुण्यक व्रत केले. या व्रताने प्रसन्न होऊन भगवान विष्णू स्वतः पार्वतीच्या पोटी बालकरूपात अवतरले.
· सर्व देव व ऋषी जन्मोत्सवासाठी आले. शनीदेव दृष्टी पडल्यास बालकाला अनिष्ट होईल या भीतीने मस्तक खाली ठेवून उभे होते.
· पार्वतीने आग्रह केल्यामुळे शनीने बालकाकडे पाहिले आणि शनीच्या वक्रदृष्टीने बालकाचे शीर धडापासून वेगळे होऊन वैकुंठात विलीन झाले.
· त्यानंतर भगवान विष्णूंनी पुष्पभद्रा नदीकाठी उत्तर दिशेला झोपलेल्या हत्तीचे मस्तक आणून त्या बालकाच्या धडावर जोडले.
पद्म पुराण व मत्स्य पुराण
· पद्म पुराण: माता पार्वती आणि भगवान शिव यांनी हत्ती आणि हत्तिणीचे रूप धारण करून वनात विहार केला होता, त्या दिव्य लीला संयोगातून गजाननाचा जन्म झाला असा उल्लेख काही अध्यायांत आढळतो.
· मत्स्य पुराण: शिवपुराणाप्रमाणेच पार्वतीने स्वतःच्या स्नानाच्या द्रव्यापासून मुलाची निर्मिती केल्याचा उल्लेख येतो, ज्याला नंतर महादेवांनी गणाधिपती पद बहाल केले.
गणेश पुराण व मुद्गल पुराण
· या पुराणांमध्ये गणपती हा केवळ शिवपुत्र नसून साक्षात 'परब्रह्म' मानला गेला आहे.
· चार युगांत गणपतीने चार वेगळे अवतार घेतले:
1. कृतयुग (सत्ययुग): महोत्कट विनायक (वाहन: सिंह, दहा हात)
2. त्रेतायुग: मयूरेश्वर किंवा गुणेश (वाहन: मोर, सहा हात, सिंधू दैत्याचा वध)
3. द्वापारयुग: गजानन (वाहन: उंदीर, चार हात, सिंदूरासुराचा वध)
4. कलियुग: धुम्रकेतू / शूर्पकर्ण (वाहन: निळा घोडा, दोन हात, दुष्टांचे निर्दालन)
पुराणातील या कथांमध्ये बाह्य फरक दिसत असला, तरी रूपकात्मकदृष्ट्या गणपती हे विवेक, बुद्धी आणि विघ्नांचे निवारण करणारे आद्य दैवत आहेत हाच मध्यवर्ती भाव सर्व पुराणांमध्ये दिसून येतो.
युग
अवतार नाव
वाहन
हात व वर्ण
मुख्य कार्य (वध केलेले असुर)
कृतयुग (सत्ययुग)
महोत्कट विनायक
सिंह
१० हात, रक्तवर्ण (लाल)
देवांतक व नरांतक
त्रेतायुग
मयूरेश्वर (गुणेश)
मयूर (मोर)
६ हात, श्वेतवर्ण (पांढरा)
कमलासुर व सिंधू दैत्य
द्वापारयुग
गजानन
उंदीर (मूषक)
४ हात, रक्तवर्ण (लाल)
सिंदूरासुर
कलियुग
धूम्रकेतू (धूम्रवर्ण)
नील अश्व (निळा घोडा)
२ हात, धुरासारखा वर्ण
म्लेंच्छ व दुष्ट प्रवृत्तींचे निर्दालन
१. कृतयुग (सत्ययुग) – महोत्कट विनायक
जन्म व स्वरूप: महोत्कट विनायक अवतारात गणपतीने कश्यप ऋषी आणि माता अदिती यांच्या उदरी जन्म घेतला. म्हणून त्यांना 'काश्यपेय' असेही म्हटले जाते. या रूपात ते दहा हातांचे आणि तेजस्वी लाल रंगाचे असून त्यांचे वाहन 'सिंह' आहे.
उद्देश व कार्य: या युगात देवांतक आणि नरांतक या दोन बलाढ्य राक्षसांनी स्वर्ग आणि पृथ्वीवर हाहाकार माजवला होता. त्यांनी सर्व देवतांना बंदी बनवले होते. महोत्कट विनायकाने बाललीला दाखवत या दोन्ही महाभयंकर असुरांचा वध केला आणि विश्वात पुन्हा धर्माची व सत्याची प्रतिष्ठापना केली.
२. त्रेतायुग – मयूरेश्वर (गुणेश)
जन्म व स्वरूप: त्रेतायुगात गणपतीने माता पार्वती आणि भगवान शिव यांच्या पुत्राच्या रूपात अवतार घेतला. हे रूप सहा हातांचे, शुभ्र (पांढऱ्या) वर्णाचे आणि अत्यंत मोहक होते. त्यांचे वाहन 'मयूर' (मोर) होते, ज्यावरून त्यांना मयूरेश्वर हे नाव पडले. (हेच महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध अष्टविनायक क्षेत्र 'मोरगाव' मानले जाते).
उद्देश व कार्य: या काळात सिंधू नावाच्या दैत्याने सूर्याची उपासना करून अमृत प्राप्त केले होते आणि त्रिलोकाला त्रस्त केले होते. तसेच कमलासुर नावाच्या असुरानेही मोठा उपद्रव माजवला होता. मयूरेश्वराने कमलासुराचा वध केला आणि सिंधू दैत्याच्या नाभीतील अमृत कुंभाचा भेद करून त्याचा अंत केला.
३. द्वापारयुग – गजानन
जन्म व स्वरूप: द्वापारयुगात गणपतीने पुन्हा शिव आणि पार्वतीच्या पोटी अवतार घेतला. हे रूप चार हातांचे, रक्तवर्णाचे आणि हत्तीचे मुख (गजमुख) असलेले सुप्रसिद्ध लंबोदर रूप होते. या अवतारात त्यांचे वाहन 'मूषक' (उंदीर) बनले.
उद्देश व कार्य: या युगात सिंदूरासुर नावाच्या महापराक्रमी असुराचा जन्म झाला होता, ज्याला ब्रह्मदेवाचे वरदान होते की जोपर्यंत त्याच्या अंगावरील सिंदूर कोणी पुसून टाकत नाही, तोपर्यंत त्याचा मृत्यू होणार नाही. गजाननाने सिंदूरासुराचा पराभव करून त्याला आपल्या हातात दाबून ठार मारले आणि त्याचा सिंदूर स्वतःच्या अंगाला फासला. तेव्हापासून गणपतीला शेंदूर अर्पण करण्याची प्रथा सुरू झाली अशी गणेश पुराणात कथा आहे.
४. कलियुग – धूम्रकेतू (धूम्रवर्ण)
स्वरूप व भविष्यकालीन कार्य: कलियुगातील हा अवतार दोन हातांचा, धुरासारख्या राखाडी/धुरकट वर्णाचा (धूम्रवर्ण) आणि निळ्या घोड्यावर आरूढ असलेला मानला जातो.
उद्देश: कलियुगाच्या अखेरीस जेव्हा अधर्म, भ्रष्टाचार, नास्तिकता आणि दुष्ट प्रवृत्ती पराकोटीला पोहोचतील, तेव्हा धूम्रकेतू प्रकट होऊन अधर्मी लोकांचा आणि असुरी वृत्तींचा नाश करतील. या अवताराचे कार्य भगवान विष्णूंच्या कल्की अवताराशी अत्यंत साधर्म्य दर्शवणारे आहे.
गणेश पुराणातील या संकल्पनेनुसार श्रीगणेश केवळ एका काळापुरते मर्यादित नसून काळाच्या पलीकडे असलेले सनातन 'परब्रह्म' आहेत, जे प्रत्येक युगाच्या गरजेनुसार विविध रूपे धारण करतात.
मुद्गल पुराणात भगवान श्रीगणेशाला साक्षात परब्रह्म मानून मानवी मनातील अंतर्गत षड्रिपू (काम, क्रोध, मद, मत्सर इत्यादी आंतरिक दुर्गुण) आणि असुरी प्रवृत्तींवर विजय मिळवण्यासाठी घेतलेल्या आठ अवतारांचे अत्यंत तात्त्विक व सविस्तर वर्णन केले आहे.
अवतार
वाहन
नष्ट केलेला असुर / विकार
तात्त्विक अर्थ
१. वक्रतुंड
सिंह
मत्सरासुर (मत्सर / हेवा)
ब्रह्मस्वरूपाची जाणीव करून मत्सर नष्ट करणे
२. एकदंत
मूषक (उंदीर)
मदासुर (मद / अहंकार)
द्वैत संपवून अहंकाराचे निर्मूलन करणे
३. महोदर
मूषक (उंदीर)
मोहासुर (मोह / अज्ञान)
ज्ञानाचा प्रकाश देऊन अज्ञानाचा मोह दूर करणे
४. गजानन
मूषक (उंदीर)
लोभासुर (लोभ / हाव)
वासना व तृष्णा शांत करून समाधान देणे
५. लंबोदर
मूषक (उंदीर)
क्रोधासुर (क्रोध / राग)
सर्व विश्व उदरात सामावून क्रोधाचा शांत नाश
६. विकट
मयूर (मोर)
कामासुर (काम / अनियंत्रित वासना)
कामवासनेवर आत्मनियंत्रण प्रस्थापित करणे
७. विघ्नराज
शेषनाग
ममतासुर (ममता / 'माझेपण')
आसक्ती व संकुचित भावनेचे बंधन तोडणे
८. धूम्रवर्ण
अश्व (घोडा)
अभिमानासुर (अहंभाव / गर्व)
आत्मज्ञानाने मिथ्या अभिमानाचा संहार
१. वक्रतुंड (मत्सरासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: हे रूप सिंहावर आरूढ असून ब्रह्मशक्तीचे प्रतीक आहे.
कथा व महत्त्व: इंद्राच्या एका क्षणाच्या प्रमादातून 'मत्सरासुर' (हेवा/मत्सर) जन्माला आला. त्याने शिवाची तपश्चर्या करून त्रैलोक्यावर ताबा मिळवला. सर्व देवतांच्या प्रार्थनेवरून गणपतीने वक्रतुंड रूपात प्रकट होऊन मत्सरासुराचा गर्व मोडून काढला आणि त्याला धर्ममार्गावर आणले.
२. एकदंत (मदासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: एका दाताचे, चार हातांचे आणि उंदरावर बसलेले हे रूप आहे.
कथा व महत्त्व: महर्षी च्यवनांच्या क्रोधातून 'मदासुर' (अहंकार) उत्पन्न झाला. त्याने शुक्राचार्यांकडून विद्या मिळवून विश्वाला अंकित केले. एकदंत अवताराने प्रकट होऊन मदासुराचा पराभव केला. मदासुर शरण आला आणि त्याने अहंकार त्यागून एकदंताची आराधना केली.
३. महोदर (मोहासासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: महोदर म्हणजे विशाल पोट असलेले, ज्ञानस्वरूप रूप.
कथा व महत्त्व: भगवान शंकराने जेव्हा जालंधराचा संहार केला, तेव्हा त्याच्या मोहातून 'मोहासुर' जन्माला आला. मोहाने सर्व ऋषी-मुनींच्या तपावर आघात केला. महोदराने ज्ञानोपदेश आणि आपल्या दैवी तेजाने मोहाचा पाश तोडून मोहासासुराला निष्प्रभ केले.
४. गजानन (लोभासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: हत्तीचे मुख असलेले आणि शांत, समाधानी वृत्तीचे प्रतीक.
कथा व महत्त्व: कुबेराच्या संपत्तीच्या लोभातून 'लोभासुर' निर्माण झाला. त्याने सर्व जगातील धन-संपत्ती व सुखावर अधिकार गाजवायला सुरुवात केली. गजाननाने लोभासुराला समजावून सांगितले की खरी तृप्ती ही बाह्य वस्तूंमध्ये नसून अंतरात्म्यात आहे; ज्यामुळे लोभासुराने शरण पत्करली.
५. लंबोदर (क्रोधासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: ज्याच्या पोटात संपूर्ण ब्रह्मांड समावलेले आहे ते रूप.
कथा व महत्त्व: समुद्रमंथनाच्या वेळी भगवान विष्णूंच्या मोहिनी रूपाकडे पाहून शंकराच्या मनात जो क्षोभ निर्माण झाला, त्यातून 'क्रोधासुर' जन्माला आला. क्रोधाने देवतांना भयभीत केले. लंबोदराने आपल्या शांत व सर्वसमावेशक स्वरूपाने क्रोधासुराचा संताप शमवून त्याचा पराभव केला.
६. विकट (कामासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: अत्यंत उग्र आणि भव्य स्वरूप, ज्यांचे वाहन मयूर (मोर) आहे.
कथा व महत्त्व: भगवान विष्णूंच्या कामातून 'कामासुर' उत्पन्न झाला. त्याने त्रिलोकाला वासनेच्या जाळ्यात अडकवले. विकट रूपाने कामासुराचा अहंकार नष्ट करून वासनेवर आत्मनियंत्रण कसे मिळवावे हा विवेक शिकवला.
७. विघ्नराज (ममतासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: शेषनागावर (किंवा नागाचे आसन असलेले) विराजमान असे हे रूप आहे.
कथा व महत्त्व: पार्वतीच्या 'माझेपण' (ममता/आसक्ती) या भावातून 'ममतासुर' निर्माण झाला. जेव्हा ममतेचे रूपांतर दुराग्रहात झाले, तेव्हा विघ्नराजाने त्याच्या सर्व विघ्नांचे हरण करून ममतेला भक्तीच्या मार्गावर वळवले.
८. धूम्रवर्ण (अभिमानासुराचा वध)
स्वरूप व वाहन: धुरासारखा राखाडी वर्ण आणि घोड्यावर आरूढ असलेले तेजस्वी रूप.
कथा व महत्त्व: सूर्याच्या शिंकण्यातून उत्पन्न झालेला 'अहंतासुर' किंवा 'अभिमानासुर' सर्वत्र उन्मत्त झाला होता. धूम्रवर्णाने आपल्या धुरासारख्या मायावी आणि संहारक अज्ञास्त्रांनी अभिमानासुराचा गर्व धुळीस मिळवला.
मुद्गल पुराणातील हे आठ अवतार दर्शवतात की, माणसाच्या आध्यात्मिक प्रगतीमध्ये अडथळा ठरणारे मत्सर, मद, मोह, लोभ, क्रोध, काम, ममता आणि अभिमान हेच खरे दैत्य आहेत; आणि गणेशाची उपासना म्हणजे या आंतरिक विकारांवर मिळवलेला विजय होय.